شیــوه هـــای موفقیت آمیز خشـونت زدایـــی

در این نوشتار نسبتا مفصل سعی میگردد که مطابق عنوان موضوع (مقاله) فوق در قدم اول تعریف از خشونت و مفاهیم خشونت داشته باشیم و در قدم ثانی خشونت های خانوادگی را مطرح نموده در مرحله ثالث به عوامل خشونت بپردازیم و درمرحله چهارم  خشونت را از نظر دین مبین اسلام مورد ارزیابی قرار داده در مرحله پنجم شیوه ها و راهکار های کاهش خشونت و خشونت زدایی را تقدیم خوانندگان محترم و گرانقدر نماییم.

مطلب اول: خشونت یک پدیده رفتار ناهنجار اجتماعی است که بنابر وضعیت اجتماعی و فرهنگی هرجامعه، ملت و کشورها بصورت های مختلف عرض اندام مینماید که تمدن های جدید نیز در محو و ریشه کن کردن آن موفقیتی چندانی حاصل نکرده اند. خشونت در لغت به معنای بد خلقی، بد رفتاری و درشتی آمده و در اصطلاح رفتار، کردار و اعمال ناشایسته ای است که در خانواده و اجتماع بطور ملموس و غیر ملموس بروز کرده ضررهای مادی و آسیب های معنوی را متوجه افراد آن جامعه میسازد.

از تعریف فوق نتیجه میگیریم که خشونت های موجود در جامعه رابطه مستقیم با صحت افراد آن جامعه دارد یعنی هر قدر خشونت ها در سطح بالا قرار داشته باشد به همان میزان صحت و سلامت افراد آن جامعه زیر سوال رفته و افراد جامعه در معرض خطر بیشتر قرار میگیرد.

 بصورت عموم خشونت دارای دو بعد میباشد:

1 – بعد قابل روئیت: که قابل دید میباشد مثل جنگ، کشتار، شکنجه دادن زدن و غیره ... 

2 – بعد غیر قابل روئیت: که به چشم دیده نمی شود اما اثرات سوء آن را میتوان مشاهده نمود مانند فقر، بیسوادی و مشکلاتی که از اثر بی عدالتی های خدمات اجتماعی یا توزیع ثروت بصورت غیر عادلانه بوجود میآید.

خانواده اساس و زیر بنای جامعه و ملت را تشکیل میدهد، صدمات وارده به این کانون با اهمیت به شکل ناهنجاری های گوناگون اجتماعی در طولانی مدت جامعه، ملت و حتی مملکت را دچار نا بسامانی و مشکل میسازد. به همین دلیل است که امروزه بحث های گسترده و تحقیقات وسیعی پیرامون خشونت های خانوادگی صورت گرفته است.

مطلب دوم :  خشونت های خانوادگی است که از بدو تشکیل نهاد خانواده، خشونت هم در کانون خانواده ها وجود داشته که در طول ادوار تاریخ و اعصار قبل و بعد از اسلام، این خشونت ها به اشکال و انواع مختلف اعمال میشده از زنده به گور کردن دختران معصوم در دوران اعراب جاهلیت گرفته تا خرید و فروش زن ها در تمدن های مختلف، نشانه های بارزی از پدیده ای مذموم خشونت، بخصوص علیه زنان و دختران چه در محیط خانواده و چه در محیط خارج از خانواده (اجتماع) میباشد که بیانگر نابرابری تاریخی مناسبات غیر عادلانه قدرت بین زن و مرد است که وسعتی به گستردگی تاریخ بشریت دارد.

در حدود 30 سال قبل خشونت های خانوادگی مورد توجه دانشمندان غرب قرار گرفت. تحقیقاتی که روی آسیب ها و ناهنجاری های اجتماعی انجام داده بودند بیانگر این حقیقت بود که در صد بالای از این نا هنجاری ها، با خشونت های که از درون خانواده ها به جامعه منتقل شده رابطه ای مستقیم داشته. خشونت های خانوادگی محدود به قلمرو خانواده نبوده تمام جامعه از آن آسیب در امان نمی ماند.

مطلب سوم: عوامل بروز خشونت های خانوادگی که به صورت فهرست وار مینویسم قرار ذیل است:

  1. بیسوادی
  2. پایین بودن سطح اقتصاد خانواده ها
  3. تبعیض جنسی
  4. دخالت های بی مورد والدین و سایر اعضای فامیل در زندگی خانواده
  5. موجودیت تفکر مرد سالاری در بین مردان خانواده
  6. تفسیر نادرست مسایل دینی
  7. زیاد بودن افراد خانواده
  8. تعدد زوجات
  9. ازدواج های اجباری و زیر سن قانونی
  10. موجودیت رسم و رواج های نا پسند که تبدیل به عرف شده است

معمولاً خشونت ها به اشکال ذیل صورت میگیرد:

  1. خشونت های فزیکی
  2. خشونت های روانی
  3. خشونت های اجتماعی
  4. خشونت های معنوی
  5. خشونت های اقتصادی
  6. خشونت های صحی وبهداشتی
  7. خشونت های جنسی که به توضیح و بیان آنها نمی پردازیم

مطلب چهارم: خشونت از دیدگاه اسلام

با بروز و طلوع آفتاب عالم تاب اسلام، مبارزه پیگیر بزرگ مردان اسلام در رهبری خردمندانه پیامبر نور و رحمت و آخرین سفیر الهی برعلیه خشونت های دوران جاهلیت آغاز کرد و در اولین قدم زنده به گور کردن دختران معصوم، محروم ساختن زنان از میراث و تبعیض های نژادی و قبیلوی را منع و همه آنها را حرام قرارداد و همگان را براساس این که تمام انسانها از یک مادر و پدر میباشند با هم برابر و هیچ کس را فضیلتی بردیگری در خصوص نژاد، لسان، قوم و قبیله نیست و یگانه معیار برتری؛ تقوی و پرهیزگاری میباشد.

خداوند (ج) در قرآنکریم آیه 13 هجرات فرموده : (یا ایهناس انا خلقنا کم من ذکر و انثی و جعلنا کم شعوباً و قبائلا لیتعارفوا ان اکرمکم عندالله اتقکم) ترجمه : (ای مردم ما شما را از مرد و زنی آفریدیم و شما را شعبه شعبه و قبیله قبیله نمودیم تا همدیگر را بشناسید به درستی که گرامی ترین شما نزد خداوند با تقوی ترین شماست).

در قرآنکریم آیات و روایات صریح و فراوان وجود دارد که خشونت و بدرفتاری علیه زنان و اطفال را مورد نکومش و مذمت قرارداده است.  دین مبین اسلام نه تنها خشونت علیه زنان را ممنوع نموده بلکه سوء رفتار و سوء خلق در مقابل همسران را نیز ناروا دانسته و حسن معاشرت و حسن رفتار در مقابل همسر را واجب دانسته است.

پیامبر اکرم (ص) میفرماید: بهترین شما در نزد من خوش اخلاقترین شماست و خوش اخلاقترین شما کسی است که با همسر و خانواده اش خوش خلق باشد: نهج الفصاحه حدیث (1477)

دین اسلام هر نوع شکنجه و آزار انسان بویژه آزار و اذیت اعضای خانواده را گناه عظیم دانسته و مرتکبین این نوع اعمال را مستوجب عذاب الهی میداند.

امام جعفر صادق (رح) میفرماید: مردیکه یک سیلی بصورت خانم اش میزند در عالم دیگر فرشتگان عذاب در برار هر سیلی آن (70) سیلی آتشین بصورت اش خواهد نواخت. (اصول کافی جلد دوم)

بناً مبارزه علیه این پدیده شوم اجتماعی بر اساس فرمایشات دین اسلام، وظیفه و وجیبه هر مسلمان مخصوصا علما ونهاد های حقوقی و قضایی میباشد که برای برچیده شدن آن از سطح خانواده و اجتماع، از مجرای قانونی و بواسطه زبان وقلم خویش از هیچ سعی و تلاشی دریغ نورزند. اسلام به کرامت انسانی ارزش فوق العاده قائل بوده چه در احکام حقوقی و چه در دستورات اخلاقی خویش، احکام و بیانات بسیار ارزنده در مورد حفظ کرامت بنی آدم بخصوص زن و رعایت حقوق زنان دارد که خشونت را با تمام انواع و اشکال آن علیه زن ممنوع قرار داده است.

باز پیامبر گرامی (ص) میفرماید: (الدنیا متاع خیرالمتاع الدنیا المرئت المومنه) یعنی (دنیا مطاع است که بهترین مطاع آن زنی مومنه و متدین است). نهج الفصاحه حدیث (1356)

زن و مرد بدون شک و شبهه در نسب با هم مساوی است چنانچه معیار برتری به مرد بودن و زن بودن نیست بلکه به تقوی و عمل صالح مربوط و منوط میباشد. زن و مرد از یک اصل واحد آفریده شده و نقشی مهم انسانی زن را خداوند متعال چنین بیان فرموده است: (هوالذی خلقکم من نفس واحده و جعل منها زوجها لیسکن الیها) .سوره اعراف آیه (189) ترجمه (خداوند (ج) آن ذاتی است که شما را از یک نفس آفرید و گردانید از آن نفس (جنس) جفت آن را (همسر) تا آرام بگیرید در کنار آن). آرامش و اطمنان روحی مرد و زن به کمک و مشارکت همدیگر یکی از اهداف اصلی آفرینش بوده تا با فراغت خاطر و آرامش روحی و روانی این کره خاکی را آباد کنند.

آیات و روایات معتبر در دین اسلام اعمال هرنوع خشونت علیه زنان را مردود و محکوم نموده است و حضرت مریم را به عنوان الگو و نمونه، مادر را کلیدار بهشت و زن را مکمل مرد مطرح نموده است.

مطلب پنجم : ارتباط مستقیم به عنوان مقاله ما دارد تا حال هرچی تحریر داشتیم مقدمات و پیش زمینه های بحث اصلی ما بود. تحقیقات و بررسی دانشمندان و آگاهان مسایل اجتماعی نیز بیانگر این واقعیت است که ریشه های زمینه سازی و شکل گیری خشونت ها و انحرافات و بد رفتاری های ناشی از آن را، نخست باید در خانواده و بعد در جامعه و فرهنگ اجتماعی آن جامعه جستجو کرد و به یقین میتوان گفت که اسباب و علل پدید آمدن خشونت ها، ریشه در فرهنگ راکب و رشد نیافته مطابق با دیدگاه دین مبین اسلام و عرف و عنعناتی ناپسندی دارد که از سالیان متمادی همراه با ارزشهای اجتماعی محدود و تغییر ناپذیر، بر جامعه سایه افگنده و برآن حاکمیت رانده است.

خشونت ها از سطح فامیل به سطوح مختلف جامعه سرایت و رشد این پدیده شوم در مراکز تعلیمی و تربیتی، فرهنگی و اداری، توسعه و استحکام پیدا نموده و به ناسازگاری ها، بد اندیشی ها، انزجار و نفرتها، در بین همه اقشار جامعه دامن زده و آرامش حیات اجتماعی را مختل و سبب بروز ناهنجاری های اجتماعی گردیده است.

برای اصلاح وضعیت این زندگی شوریده و زجر دهنده، در سطح کشور، ابتدا در جهت تامین سلامت خانواده، و جایگزین ساختن فرهنگ پویا، کارآمد و سازگار با عنعنات پسندیده بجای فرهنگ راکد و عقب نگه داشته شده باید توجه جدی مبذول و عملا اقدام صورت گیرد. از بین بردن تمام اشکال و انواع آن در سطح جامعه کار غیر عملی و حتی نا ممکن در کوتاه مدت میباشد، زمانی طولانی برای کاهش و محو این پدیده نا میمون و مذموم نیاز است و نسل های باید در این راه قربانی شوند تا جامعه ای عاری از خشونت ها را به آیندگان به میراث بگذاریم.

اما به غرض خشونت زدایی و کاهش خشونت ها در کوتاه مدت میتوان اقدامات زیر را بکار گرفت:

  1. تامین سلامت خانواده از راه دسترسی قشر جوان به ازدواج های سالم و موفق و تامین سلامت جنسی آنان.
  2. مبارزه با خرافات، رسوم و عنعناتی که موجب تحقیر و محرومیت دختران و زنان از کار های سالم اجتماعی و بوجود آوردن محدویت برای شان میگردد.
  3. رهنمای زوج های جوان به منظور سلامت نسلی که جدیدا پا بر عرصه وجود میگذارد، یعنی وقایه سلامت. همه جانبه (جسمی و روانی) کودکی که در حال ورود به جهان پر آشوب کنونی است.
  4. تغییر ذهنیت و باور های برتری طلبانه ای مردان بوسیله علمای دینی و ایجاد کورس های تعلیمات حقوقی مدنی و حقوق بشری.
  5. تحت فشار قراردادن مردان خشونتگر از طریق وضع مجازات قانونی.
  6. ایجاد مراکز انشاف ذهنی برای نو جوانان و جوانان از طریق انجمن های محلی، تاسیس پارک ها و مراکز تفریحی سالم سپورتی، هنری، ادبی و راه اندازی مسابقات کتابخوانی به غرض سمت دهی نوجوانان وجوانان و سایر افراد جامعه در مسیر انکشاف و پیشرفت بلند بردن و آگاهی های لازم.
  7. بالابردن سطح آگاهی و سواد حقوقی دختران و پسران به غرض شناسای حقوق اساسی همدیگر، یعنی زن و مرد بدانند که از نظر دینی و قوانین مدنی چه حق و حقوقی بالای همدیگر دارند و زندگی مشترک کدام مسئولیت ها را بدوش شان گذاشته است.
  8. گنجانیدن مضمون حاوی مطالبی معلوماتی در مورد مسایل خانوادگی در نصاب تعلیمی معارف کشور، جهت تنویر ذهن جوانان به منظور آگاهی از شرایط سلامت ازدواج و حفظ الصحه جنسی، شرایط و مسئولیت های پدر و مادر شدن و آگاه ساختن جوانان از سایر روشهای سالم تربیت جسمی و روانی کودک و ده ها مسایل حیاتی دیگر.

تا باشد که خانواده های رنج دیده و هموطنان مصیبت دیده و بلا رسیده ما از این طریق بتوانند به سلامت همه جانبه جسمی، روحی و روانی دسترسی پیدا نمایند به امید آن روز.  و من الله توفیق

 

نویسنده: دوکتور سید قاسم مظفری

استاد ثقافت انستیتوت ابن سینای بلخی